جامعه شناسي درباره چيست؟
چرا افراد عاشق مي شوند و ازدواج مي کنند؟ در نگاه نخست پاسخ اين پرسش بديهي مي نمايد. عشق بيانگر دلبستگي فيزيکي و شخصي متقابلي است که دو نفر نسبت به يکديگر احساس مي کنند. اين روزها بسياري از ما ممکن است
نويسنده: آنتوني گيدنز
مترجم: منوچهر صبوري
مترجم: منوچهر صبوري
عشق و ازدواج
چرا افراد عاشق مي شوند و ازدواج مي کنند؟ در نگاه نخست پاسخ اين پرسش بديهي مي نمايد. عشق بيانگر دلبستگي فيزيکي و شخصي متقابلي است که دو نفر نسبت به يکديگر احساس مي کنند. اين روزها بسياري از ما ممکن است درباره ي اين نظر که عشق هميشگي است، ترديد داشته باشيم، اما معمولاً فکر مي کنيم که عاشق شدن از احساسات و عواطف عام انساني ناشي مي گردد. براي زوجي که عاشق مي شوند کاملاً طبيعي به نظر مي رسد که بخواهند زندگي مشترکي را آغاز کنند، و در رابطه شان با يکديگر در جستجوي ارضاي شخصي و جنسي باشند.اما اين نظر که چنين بديهي مي نمايد، در واقع کاملاً غيرعادي است. عاشق شدن تجربه اي نيست که اکثر انسانها داشته باشند، و به ندرت با ازدواج مربوط است. مفهوم عشق رمانتيک تقريباً تا پيش از دوران اخير در غرب رواج نيافته بود و در اکثر فرهنگهاي ديگر هرگز وجود نداشته است. تنها در دوران نوين است که عشق، ازدواج و تمايلات جنسي در پيوند نزديک با يکديگر در نظر گرفته مي شوند. در قرون وسطي و قرنها بعد از آن، افراد اساساً براي باقي ماندن حق مالکيت يا دارايي در دست خانواده يا پرورش کودکان براي کار در مزرعه خانوادگي ازدواج مي کردند. گاهي ممکن بود زن و شوهر پس از ازدواج ياران نزديک يکديگر شوند، اما اين امر بيشتر بعد از ازدواج رخ مي داد نه پيش از آن. روابط جنسي خارج از ا زدواج وجود داشت اما احساساتي را که ما در ارتباط با عشق مي دانيم کمتر در اين روابط دخالت داشتند. عشق در بهترين حالت يک ضعف اجتناب ناپذير و در بدترين حالت نوعي بيماري تلقي مي گرديد (Monter, 1977, p.123).
عشق رمانتيک نخستين بار به عنوان يکي از ويژگيهاي ماجراجوييهاي جنسي فرا زناشويي که اعضاي طبقه ي اشراف خود را با آن سرگرم مي کردند، در محافل درباري ظاهر گرديد و تا حدود دو قرن پيش کلاً به اين گونه محافل محدود مي گرديد و به طور مشخص جدا از ازدواج نگاه داشته مي شد. روابط بين زن و شوهر در ميان گروه هاي اشرافي- مسلماً در مقايسه با انتظارات امروزي ما از ازدواج- اغلب سرد و غيرصميمي بود. ثروتمندان در خانه هاي بزرگ زندگي مي کردند، زن و شوهر هر يک اتاق خواب مخصوص و خدمتکاران ويژه خود را داشتند و به ندرت ممکن بود يکديگر را در خلوت ملاقات کنند. سازگاري جنسي امري اتفاقي بود و به ازدواج ارتباط داده نمي شد. در ميان ثروتمندان و فقرا هر دو، تصميم به ازدواج توسط خانواده و خويشاوندان گرفته مي شد، نه خود افراد ذيربط، که چندان دخالتي يا هيچ دخالتي در اين امر نداشتند. (اين مسأله در بسياري از فرهنگهاي غيرغربي در زمان حاضر هنوز وجود دارد.)
بنابراين نه عشق رمانتيک و نه ارتباط آن با ازدواج نمي توانند به عنوان ويژگيهاي مسلم زندگي انساني شناخته شوند، بلکه از تأثيرات اجتماعي کلي شکل مي گيرند. اينها تأثيراتي هستند که مورد مطالعه جامعه شناسان قرار مي گيرند- و حتي در تجربه هاي به ظاهر کاملاً شخصي خود را نشان مي دهند. بيشتر ما جهان را بر حسب ويژگيهاي آشناي زندگي خودمان درک مي کنيم. جامعه شناسي نياز به داشتن ديد بسيار وسيعتري درباره ي تبيين علل رفتارهايمان را اثبات مي کند.
تندرستي و بيماري
ما معمولاً درباره ي تندرستي و بيماري به عنوان مسائلي که تنها به وضعيت طبيعي بدن مربوط مي شوند مي انديشيم . شخص احساس درد و رنج مي کند يا دچار تب مي شود. اين وضع چگونه مي تواند با تأثيرات فراگيرتري از نوع تأثيرات اجتماعي رابطه داشته باشد؟ در واقع، عوامل اجتماعي بر تجربه و وقوع بيماري و نيز بر چگونگي واکنش ما نسبت به بيمار بودن تأثير عميقي دارند. خود مفهوم بيماري که متضمن اختلال در کارکرد طبيعي بدن است از نظر مردم در همه ي جوامع يکسان نيست. بيماري و حتي مرگ در برخي فرهنگهاي ديگر ناشي از ارواح پليد تصور مي شوند نه علل طبيعي درمان پذير (Evans-Pritchard, 1950) . در جامعه ي ما دانشمندان مسيحي بسياري از تفکرات مبتني بر الهيات مسيحي را درباره ي بيماري يعني اين اعتقاد که انسان موجودي روحاني و کامل بوده و بيماري ناشي از درک نادرست واقعيت است که موجب راه يافتن خطا مي شود- رد مي کنند.اميد زندگي و احتمال ابتلا به بيماريهاي سخت نظير ناراحتيهاي قلبي، سرطان و ذات الريه همگي به شدت از ويژگيهاي اجتماعي تأثير مي پذيرند. هرچه افراد از زمينه ي اجتماعي مرفه تري باشند، احتمال اينکه در مرحله اي از زندگيشان از يک بيماري جدي رنج ببرند کمتر خواهد بود. به علاوه، قواعد اجتماعي دقيقاً تعريف شده اي وجود دارند درباره ي اينکه به هنگام بيماري چگونه بايد رفتار کنيم. فردي که بيمار است از بسياري يا همه ي وظايف عادي روزمره معذور مي شود، اما بيماري بايد به اندازه کافي جدي شناخته شود تا فرد بتواند بدون انتقاد يا سرزنش اين مزايا را مطالبه کند. شخصي که تصور مي رود تنها از شکل نسبتاً ملايمي از ناخوشي رنج مي برد، يا بيماريش دقيقاً مشخص نگرديده ممکن است به عنوان «متمارض» در نظر گرفته شود- يعني کسي که در واقع حق ندارد از زير بار مسئوليتهاي روزانه شانه خالي کند (Segal, 1976; Cockerham, 1986).
مثال ديگر: جرم و مجازات
گزارش هولناک زير مربوط به آخرين ساعات زندگي يک محکوم به مرگ در سال 1757 است که به توطئه براي قتل پادشاه فرانسه متهم گرديده بود. مرد بدبخت محکوم شده بود که گوشت سينه، دستها و پاهايش را جدا کرده و مخلوطي از روغن جوشان، موم و گوگرد بر روي زخمهايش بپاشند. آنگاه مي بايست بدنش به وسيله چهار اسب کشيده شده و چهار شقه شود و اعضاي قطع شده را بعداً بسوزانند. يک افسر نگهبان گزارشي از اجراي مجازات را نوشته است:جلاد ميله اي آهنين را در ديگي که پر از روغن جوشان بود فرو برد و سخاوتمندانه بر روي هر يک از زخمها ريخت. آن گاه طنابهايي که بنا بود به اسبها بسته شود با ريسمانهاي کوتاهتري به بدن مرد محکوم بسته شد. سپس دستها و پاهاي محکوم را هر يک به يک اسب بسته..... اسبها سخت تقلّا کرده هر يک از يک سو مستقيماً يکي از دستها يا پاها را مي کشيدند و دهنه ي هر اسبي را يک جلاد در دست داشت. بعد از گذشت يک ربع ساعت، همان تشريافت تکرار گرديد و سرانجام، پس از چندين تلاش، ناچار شدند جهت حرکت اسبها را تغيير دهند، به اين ترتيب که اسبهايي که در سمت پاها قرار دارند در جهت دستها قرار گيرند، که آنها را از مفصل جدا مي کرد. اين کار چندين بار بدون موفقيت تکرار گرديد.
پس از دو يا سه تلاش، سامسون جلاد و جلاد ديگري که از گاز انبر استفاده مي کرد هر يک کاردي از جيب خود در آورده به جاي اينکه پاها را از مفصل جدا کنند بدن را از ناحيه رانها بريدند، هر چهار اسب تقلايي کرده و دو ران را از جا در آورده به دنبال خود کشيدند، يعني اول ران سمت راست و به دنبال آن ديگري را. آن گاه همين کار در مورد دستها، شانه ها و چهار دست و پا انجام شد. ناچار شدند گوشت را تقريباً تا استخوان ببرند. اسبها سخت تقلا کردند و اول دست راست و بعد از آن دست ديگر را در آوردند. (Foucault, 1979; pp.4-5) .
قرباني تا جدا شدن آخرين عضو از بدنش زنده بود.
پيش از دوران جديد، اين گونه مجازاتها غيرعادي نبودند. چنانکه جان لوفلند در توصيف شکلهاي سنتي مجازات اعدام مي نويسد:
اين گونه مجازاتها در دوران قديم طوري حساب شده بود که زمان مردن محکوم و هشياري او را در طي اين مدت به حداکثر برساند. کشتن با افزايش تدريجي فشارِ وزنه هاي سنگين تري که بر روي سينه قرار داده مي شدند. خرد شدن در زير چرخ، به صليب کشيدن، خفه کردن، زنده سوزاندن، بريدن تکه هاي گوشت از بدن، زخم زدن به قسمتهاي غيرحياتي بدن، کشيدن و چهار شقه کردن و شيوه هاي ديگر مدت نستباً زيادي طول مي کشيد. حتي دار زدن در بيشتر تاريخش تکنيک کندي بود. هنگامي که تنها چهارپايه از زير پاي محکوم کنار زده مي شد يا فقط دريچه ي زير پاي محکوم گشوده مي شد، محکوم به آهستگي خفه مي شد و پيش از جان سپردن دقايق بسياري به خود مي پيچيد... براي کوتاه کردن اين پيچ و تاب جلاد گاهي به زير چهارچوبه ي اعدام مي رفت تا پاي محکوم را بکشد. (Lofland, 1977; pp.311) .
اعدامها اغلب در برابر جمعيت انبوهي از تماشاگران انجام مي شد- شيوه اي که تا قرن هجدهم نيز در برخي از کشورها ادامه داشت. افرادي که بنا بود اعدام شوند در گاري روبازي در خيابانها مي گرداندند تا به عنوان بخشي از يک نمايش پرآوازه ي تبليغاتي با سرانجام خود روبه رو شوند و در اين هنگام جمعيت بسته به طرز تلقيشان نسبت به آن قرباني به خصوص با هلهله کردن يا سوت کشيدن و هو کردن شادي يا خشم خود را ابراز مي کردند. جلا دادن معروفيت عام داشتند و تا اندازه اي همانند ستارگان سينما در عصر حاضر داراي شهرت و هواخواه بودند.
امروز ما اين گونه شيوه هاي مجازات را کاملاً نفرت انگيز مي دانيم. کمتر کسي ممکن است تصور کند که از تماشاي فردي که شکنجه مي شود يا به طرز وحشيانه اي کشته مي شود، صرف نظر از هر جنايتي که ممکن است مرتکب شده باشد، واقعاً لذت مي برد. نظام کيفري ما بر مبناي زنداني کردن مجرم استوار است نه وارد آوردن رنج جسماني، و در بيشتر کشورهاي غربي مجازات اعدام به کلي ملغي گرديده است. چرا اين تغييرات به وجود آمدند؟ چرا محکوميت به زندان جايگزين شکلهاي قديم تر و خشن تر مجازات گرديد؟
ممکن است تصور کنيم که در گذشته مردم حتماً وحشتي تر بوده اند، در حالي که ما انسان تر شده ايم. اما براي يک جامعه شناس چنين تبييني قانع کننده نيست. کاربرد رسمي خشونت به عنوان وسيله ي مجازات قرنها در اروپا استقرار يافته بود. مردم طرز تلقي خود را نسبت به اين قبيل اعمال به طور غيرمترقبه، تغيير ندادند. عوامل اجتماعي مهمتري در کار بودند که با فرايندهاي عمده ي دگرگوني که در آن دوره رخ مي داد ارتباط داشتند. جوامع اروپايي در آن هنگام به جوامع صنعتي و شهري تبديل مي شدند. نظم روستايي کهن به سرعت جاي خود را به نظمي مي داد که در آن مردم بيشتر در کارخانه ها و کارگاهها اشتغال پيدا مي کردند و به نواحي شهري که به سرعت رو به گسترش بودند کوچ مي کردند. برقراري نظارت اجتماعي بر جمعيتهاي داراي پايگاه شهري با شکلهاي قديم تر مجازات ممکن نبود. اين شکلها که بر دادن سرمشقي هولناک براي عبرت ديگران متکي بودند تنها در اجتماعات کوچک کاملاً بسته که شمار موارد جرم معدود بود مناسب بودند.
زندانها به عنوان بخشي از يک روند کلي در جهت ايجاد سازمانهايي که افراد در آنها در پشت درهاي بسته و جدا، از جهان خارج نگاهداري مي شدند- به عنوان وسيله اي براي منضبط کردن و نظارت بر رفتار آنان- توسعه يافتند. افرادي که در زندان نگاهداشته مي شدند در ابتدا نه تنها جنايتکاران، بلکه شامل ولگردان، بيماران، بيکاران، افراد ضعيف العقل و ديوانگان بودند. اما به تدريج زندانها از آسايشگاههاي رواني و بيمارستانها براي افرادي که از نظر جسماني بيمار بودند مجزا گرديدند. در زندان تبهکاران مي بايست "بازپروري" و به شهروندان شايسته تبديل شوند. مجازات تبهکاري، به جاي اينکه علناً نتايج هولناکي را که ارتکاب خطا در پي خواهد داشت به ديگران نشان دهد در جهت تربيت شهروند مطيع به کار افتاد. آنچه را که ما اکنون به عنوان نگرشهاي انساني تر نسبت به مجازات درک مي کنيم بيشتر پيامد اين دگرگونيها بود تا اينکه اساساً علت آنها باشد. تغييرات در رفتار با تبهکاران بخشي از فرايندهايي بود که نظمهاي سنتي را که مردم قرنها پذيرفته بودند روبيد و به دور افکند. اين فرايندها جوامعي را که ما امروز در آن زندگي مي کنيم به وجود آوردند.
پيامدها: ماهيت جامعه شناختي
در اين جا مي توانيم مجموعه مثالهايي را که تاکنون مورد بحث قرار داديم بررسي کنيم. در هر يک از اين موارد- عشق، ازدواج و تمايل جنسي، تندرسي و بيماري و مجازات به خاطر تبهکاري- ديديم که آنچه ممکن است احساسات و عواطف "طبيعي" انساني تصور شود در واقع به طور فراگير از عوامل اجتماعي تأثير مي پذيرد. درک اين که با چه شيوه هاي ظريف و در عين حال پيچيده و ژرفي زندگي زمينه هاي تجربه ي اجتماعي ما را منعکس مي کند براي بينش جامعه شناختي داراي اهميت اساسي است. جامعه شناختي به ويژه توجه خود را بر زندگي اجتماعي در جهان امروزي متمرکز مي کند- دنيايي که در نتيجه ي دگرگونيهاي فراگير در جوامع انساني که طي تقريباً دو قرن گذشته رخ داده اند به وجود آمد.منبع مقاله:
گيدنز، آنتوني، (1376)، جامعه شناسي، ترجمه ي منوچهر صبوري، تهران: نشر ني، چاپ بيست و هفتم: 1391.
/م
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}